દિવાળી ના તહેવાર માટે તૈયારી કરો: પ્રકાશ અને સમૃદ્ધિનું સ્વાગત કરો
દિવાળી નજીક આવી રહી છે, અને ગુજરાતી પરિવારોમાં આ સમયનું વિશેષ મહત્વ છે. કબાટો ખૂલે છે, ખૂણા-ખાંચરા સાફ થાય છે, જૂની વસ્તુઓની છટણી થાય છે, રસોડામાં તૈયારીઓની ધમાલ મચી જાય છે અને નવા વર્ષને આવકારવાનો ઉત્સાહ ધીમે ધીમે સમગ્ર ઘરમાં પ્રસરી જાય છે.
આપણા વડીલોએ આપણને શીખવ્યું છે કે દિવાળીની તૈયારીઓ એટલે માત્ર ઘરને સુંદર બનાવવું એટલું જ નથી. તેનો અર્થ છે – સ્વચ્છતા, સુમેળ, કૃતજ્ઞતા અને શુભતાથી ભરેલા વાતાવરણમાં દેવી લક્ષ્મીનું સ્વાગત કરવું.
તો, પેઢીઓથી ચાલી આવતી સુંદર પરંપરાઓને જાળવી રાખીને આપણે દિવાળી ના તહેવાર માટે આપણા ઘરને કેવી રીતે તૈયાર કરી શકીએ?
ચાલો શરૂ કરીએ!
૧. ‘દિવાળીની સફાઈ’થી શરૂઆત કરો: નવી વસ્તુઓ માટે જગ્યા બનાવો
દિવાળી નજીક આવી રહી છે તેની પ્રથમ નિશાની એટલે ‘દિવાળીની સફાઈ’ – જે ભારતીય સંસ્કૃતિનો એક મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે.
પરંપરાગત રીતે, ગુજરાતી પરિવારો તહેવારના ઘણા સમય પહેલાથી જ ઘરની સાફ-સફાઈ શરૂ કરી દે છે.
આ રીતે શરૂઆત કરો:
- કબાટો, સંગ્રહ કરવાની જગ્યાઓ, બારીઓ, પંખા અને ફર્નિચરની સફાઈ કરો.
- કપડાં, વાસણો, પુસ્તકો અને ઘરની અન્ય વસ્તુઓની છટણી કરો.
- જે વસ્તુઓ હજુ વાપરી શકાય તેવી છે પણ હવે તમારી જરૂરિયાતની નથી, તેને જરૂરિયાતમંદોને દાન કરો.
- તૂટેલી કે નકામી વસ્તુઓનો યોગ્ય રીતે નિકાલ કરો.
- રસોડું, પૂજા ઘર અને ઘરના પ્રવેશદ્વારને સારી રીતે સાફ કરો.
- પડદા, ચાદર, કુશન કવર અને ઘરના અન્ય કાપડની વસ્તુઓ ધોઈ લો.
એક જ દિવસમાં બધું સાફ કરીને થાકી જવાને બદલે, આ કામને એક કે બે અઠવાડિયામાં વહેંચી લો.
એક પરંપરાગત વિચાર: દિવાળી પહેલાની સફાઈ એ બિનજરૂરી વસ્તુઓનો ત્યાગ કરવાની અને નવી શરૂઆત માટે જગ્યા બનાવવાની એક તક પણ છે.
ઘરની સફાઈ કરતી વખતે, એ પણ વિચારો કે તમે તમારા મન અને હૃદયમાંથી કઈ નકામી બાબતોને દૂર કરવા માંગો છો.
૨. શુભતાને આવકારવા માટે તમારા પ્રવેશદ્વારને તૈયાર કરો
ગુજરાતી પરંપરામાં, દિવાળી દરમિયાન ઘરના પ્રવેશદ્વારનું વિશેષ મહત્વ છે.
સ્વચ્છ અને સુંદર રીતે સજાવેલું પ્રવેશદ્વાર પરિવારના સભ્યો, મહેમાનો અને દૈવી શક્તિઓ માટે એક આવકારદાયક વાતાવરણ ઊભું કરે છે.
આ પરંપરાગત સજાવટો વિશે વિચારો:
- તોરણ: આસોપાલવના પાન અથવા ગલગોટાના ફૂલોમાંથી બનાવેલું તાજું તોરણ લગાવો. મોતીકામ કરેલા કે ભરતકામવાળા ગુજરાતી તોરણ પણ ખૂબ સુંદર લાગે છે.
- રંગોળી અથવા સાથિયો: પ્રવેશદ્વાર પાસે પરંપરાગત સાથિયો (હિન્દુ પરંપરામાં એક પ્રાચીન શુભ પ્રતીક), કમળ અથવા રંગબેરંગી રંગોળી બનાવો.
- લક્ષ્મીજીના પગલાં: ઘણા ગુજરાતી ઘરોમાં, દેવી લક્ષ્મીના આગમનના પ્રતીકરૂપે તેમના નાના પગલાં દોરવામાં આવે છે અથવા મૂકવામાં આવે છે, જે ઘરની અંદરની દિશામાં હોય છે.
- દીવા: તહેવારની સાંજ દરમિયાન પ્રવેશદ્વાર પાસે પરંપરાગત માટીના દીવા પ્રગટાવીને મૂકો.
તમારે મોંઘી સજાવટની વસ્તુઓ ખરીદવાની જરૂર નથી. એક સાદું તોરણ, હાથે બનાવેલી રંગોળી અને થોડા ઝળહળતા દીવા પણ પ્રવેશદ્વારને સુંદર બનાવી શકે છે.
૩. દિવાળી પૂજા માટે તમારા ઘરના મંદિરને તૈયાર કરો
દિવાળીની તૈયારીઓ દરમિયાન ઘરના મંદિર પર વિશેષ ધ્યાન આપવું જોઈએ.
પૂજાના સ્થાનને કાળજીપૂર્વક સાફ કરો. પૂજાના વાસણો ધોઈ લો, પિત્તળ કે ચાંદીની વસ્તુઓને જરૂર મુજબ ચમકાવો, જૂના ફૂલો હટાવી દો અને પૂજા માટેની નવી સામગ્રી ગોઠવો.
તમારા પરિવારની પરંપરાઓ મુજબ નીચેની આવશ્યક વસ્તુઓ તૈયાર રાખો:
- કુમકુમ, હળદર, અક્ષત (આખા ચોખા) અને ચંદન
- તાજા ફૂલો અને હાર
- રૂની વાટ, ઘી અને તેલ
- અગરબત્તી અને કપૂર
- ફળો, મીઠાઈઓ અને અન્ય નૈવેદ્ય (ભોગ)
- લક્ષ્મી-ગણેશ પૂજન માટે જરૂરી વસ્તુઓ
- પૂજા માટે સ્વચ્છ આસન અને ભગવાનના સ્થાન (પાટલા કે વેદી) માટે નવું વસ્ત્ર
જો તમારા પરિવારમાં ‘ચોપડા પૂજન’ની પરંપરા હોય, તો દિવાળી પર પૂજા કરવા માટે તમારા હિસાબના ચોપડા કે વ્યાપારી ચોપડા તૈયાર રાખો.
ગુજરાતમાં, ચોપડા પૂજન લાંબા સમયથી દેવી લક્ષ્મીના સન્માન સાથે અને આવનારા વર્ષમાં નૈતિક સમૃદ્ધિ તથા સફળતા માટે આશીર્વાદ મેળવવા સાથે જોડાયેલું છે.
૪. તમારા રસોડામાં ગુજરાતી દિવાળીની સુગંધ ફેલાવો
તાજા બનાવેલા ‘નાસ્તા’ (ફરસાણ અને મીઠાઈઓ)ની લલચામણી સુગંધ વિના દિવાળી કેવી રીતે હોઈ શકે? આપણામાંના ઘણા લોકો માટે, દિવાળીની યાદો આપણી માતાઓ અને દાદીઓને ઘરે સ્વાદિષ્ટ વાનગીઓ બનાવતા જોવા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલી છે. **ચોરાફળી** **મઠિયા** **ઘૂઘરા** **મગજ અને મોહનથાળ**
દિવાળી માટેની કેટલીક લોકપ્રિય ગુજરાતી વાનગીઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
- મઠિયા અને ચોરાફળી
- ફારસી પૂરી અને ચકરી
- સેવ અને ચેવડો
- ઘૂઘરા
- મગજ અને મોહનથાળ
- સુખડી અને પરિવારને પ્રિય અન્ય વાનગીઓ
સૌ પ્રથમ તમારા રસોડાના સંગ્રહસ્થાન (પેન્ટ્રી) ને તપાસો. જરૂરી સામગ્રીની ખરીદીની યાદી બનાવો, સંગ્રહ કરવાના ડબ્બાઓ તૈયાર રાખો અને કઈ વાનગીઓ અગાઉથી બનાવી શકાય તેમ છે તેનું આયોજન કરો.
બાળકોને તેમની ઉંમરને અનુરૂપ તૈયારીઓમાં સામેલ કરો. તેમને પરંપરાગત વાનગીઓના નામ શીખવા દો, પરિવારની જૂની વાતો સંભળાવો અને સાથે મળીને કંઈક તૈયાર કરવાનો આનંદ માણવા દો.
યાદ રાખો, દિવાળીને અર્થપૂર્ણ રીતે ઉજવવા માટે તમારે મીઠાઈઓ કે નાસ્તાની દસ જાતો બનાવવાની જરૂર નથી. પરિવારને પ્રિય હોય તેવી થોડી વાનગીઓ પ્રેમથી તૈયાર કરો, તે પૂરતું છે.
૫. દિવાળીના પાંચ મહત્વપૂર્ણ દિવસોની તૈયારી
ગુજરાતી પરંપરામાં, દિવાળીની ઉજવણી અનેક મહત્વપૂર્ણ દિવસો સુધી ચાલે છે. રીત-રિવાજો અને પરંપરાઓ દરેક પરિવાર કે સમુદાયમાં અલગ-અલગ હોઈ શકે છે.
અગાઉથી આયોજન કરવાથી, તહેવારોની ધમાલમાં ઉતાવળ કરવાને બદલે, દરેક પ્રસંગના મહત્વને સમજવામાં મદદ મળે છે.
સરળતાથી ગર્ભ રાખવા માટે ઉપાય : ભાવિ માતાપિતા માટે વ્યવહારુ ટિપ્સ
| પ્રસંગ | પરંપરાગત તૈયારીઓ |
|---|---|
| વાઘ બારસ | પારિવારિક પરંપરા મુજબ આજીવિકા, પ્રકૃતિ અને પશુધનની પૂજા કે સન્માન કરવું |
| ધનતેરસ | ધન્વંતરિ પૂજન અને પરંપરાગત શુભ ખરીદી માટે તૈયારી કરવી |
| કાળી ચૌદશ | શુદ્ધિ, પ્રાર્થના અને રક્ષા માટે પરિવારના રીત-રિવાજોનું પાલન કરવું |
| દિવાળી | દીવા, રંગોળી, મીઠાઈઓ, લક્ષ્મી પૂજન અને ચોપડા પૂજનની તૈયારી કરવી |
| બેસતું વર્ષ | પ્રાર્થના, નવા વસ્ત્રો અને શુભેચ્છાઓ સાથે ગુજરાતી નવા વર્ષનું સ્વાગત કરવું |
| ભાઈ બીજ | ભાઈ-બહેન વચ્ચેના સ્નેહના બંધનની ઉજવણી કરવી |
ગુજરાતમાં ‘બેસતું વર્ષ’ (નૂતન વર્ષ) વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે તે ગુજરાતી નવા વર્ષની શરૂઆત સૂચવે છે, જે કાર્તક સુદ એકમના દિવસે ઉજવવામાં આવે છે.
પરિવારો એકબીજાને હાર્દિક શુભેચ્છાઓ પાઠવે છે:
સાલ મુબારક! નૂતન વર્ષાભિનંદન!
નવું વર્ષ સૌના જીવનમાં ખુશીઓ, સારું સ્વાસ્થ્ય, શાંતિ અને સમૃદ્ધિ લઈને આવે.
૬. પરંપરાગત દીવાઓથી તમારા ઘરને ઝળહળતું કરો
દિવાળી પહેલાં, તમારા જૂના દીવાઓ એકઠા કરો અને તપાસો કે તેમાંથી કયા ફરીથી વાપરી શકાય તેમ છે.
જો તમે નવા દીવા ખરીદવાના હો, તો સ્થાનિક કુંભારો પાસેથી માટીના દીવા ખરીદવાનું વિચારો. પરંપરાગત કારીગરોને ટેકો આપવાનો આ એક સરળ રસ્તો છે.
તમારા દીવાઓને અગાઉથી તૈયાર કરી રાખો:
- માટીના દીવાઓને ધોઈને કોરા કરી લો.
- તેમાં રૂની વાટ ગોઠવી દો. – તેલ અથવા ઘી તૈયાર રાખો.
- દીવા પ્રગટાવવા માટે સુરક્ષિત જગ્યાઓ નક્કી કરી રાખો.
- પડદા, સજાવટની વસ્તુઓ કે જ્યાં કોઈનું ધ્યાન ન હોય તેવી જગ્યાઓની નજીક દીવા ન મૂકો.
ઘણા ગુજરાતી પરિવારો પોતાની પરંપરા મુજબ ધનતેરસના દિવસે ‘યમદીપદાન’ (યમરાજને ઉદ્દેશીને દીવો પ્રગટાવવો) પણ કરે છે.
જોકે વીજળીની રોશની આપણા ઘરને ઝળહળતું બનાવે છે, પરંતુ પરંપરાગત દીવાની સૌમ્ય જ્યોત એક અલગ જ પ્રકારની હૂંફ અને પવિત્રતાનો અહેસાસ કરાવે છે.
૭. મહેમાનો અને ગુજરાતી નવા વર્ષ માટે તમારા ઘરને તૈયાર કરો
નવા વર્ષ દરમિયાન સગા-સંબંધીઓ, પડોશીઓ અને મિત્રોને મળવા જવું એ ગુજરાતીઓની સૌથી સુંદર પરંપરાઓમાંની એક છે.
‘સાલ મુબારક’ની શુભેચ્છાઓ, આનંદભરી વાતચીત, મીઠાઈઓ અને હૂંફાળા આતિથ્યથી ઘર જીવંત બની ઉઠે છે.
મહેમાનોના સ્વાગત માટે એક નાનકડી જગ્યા તૈયાર રાખો.
તમે ઘરે બનાવેલા નાસ્તાને સ્વચ્છ અને સરળતાથી મળી રહે તેવા પાત્રોમાં ગોઠવીને રાખો. પીવાનું પાણી, ચા બનાવવાની સામગ્રી અને પીરસવા માટેના વાસણો તૈયાર રાખો.
તમે ઘરે બનાવેલી મીઠાઈઓ, સૂકો મેવો અથવા અન્ય વિચારપૂર્વક પસંદ કરેલી વસ્તુઓ ભેટમાં આપવા માટે નાના પેકેટ પણ તૈયાર કરી શકો છો.
દિવાળી પર મહેમાનગતિ ખૂબ ભવ્ય હોવી જરૂરી નથી. ભવ્ય સજાવટ કરતાં હૂંફાળું સ્વાગત અને સાચો સ્નેહભાવ વધુ મહત્વ ધરાવે છે.
૮. જેમના કારણે આપણે તહેવારો ઉજવી શકીએ છીએ, તેમને યાદ કરો
દિવાળી એ કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાની પણ એક તક છે.
એવા લોકોને યાદ કરો જેમના રોજિંદા યોગદાનથી આપણું જીવન સરળ બને છે: ઘરકામમાં મદદ કરનારા લોકો, સુરક્ષાકર્મીઓ, સફાઈ કામદારો, ડિલિવરી કરનારા કર્મચારીઓ અને અન્ય લોકો.
તેમને તહેવારની શુભેચ્છાઓ આપો, વિચારપૂર્વક પસંદ કરેલી ભેટ આપો અથવા તમારી ક્ષમતા મુજબ આર્થિક સહયોગ કે ભેટ આપીને તેમનું સન્માન કરો.
જો શક્ય હોય તો, દિવાળીની ખરીદી કરતી વખતે સ્થાનિક કારીગરો, નાના વેપારીઓ, ફૂલ વેચનારાઓ અને પરંપરાગત મીઠાઈ બનાવનારાઓને પ્રોત્સાહન આપો.
દિવાળી ના તહેવાર નો આનંદ તમારા ઘરની ચાર દીવાલોની બહાર પણ ફેલાવા દો.
૯. ઘરની સાથે તમારા હૃદયને પણ તૈયાર કરો
એક એવી તૈયારી પણ છે જેના પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે, જોકે તે ભાગ્યે જ દિવાળીની ખરીદીની યાદીમાં જોવા મળે છે.
જેમ આપણે આપણા ઘરમાંથી ધૂળ સાફ કરીએ છીએ, શું આપણે આપણા હૃદયમાંથી પણ દ્વેષ, બિનજરૂરી ગુસ્સો અને કડવાશ દૂર કરવાનો પ્રયાસ ન કરી શકીએ?
જેમ આપણે આપણા ઘરના પ્રવેશદ્વારને દીવાઓથી ઝળહળતું કરીએ છીએ, શું આપણે આપણા સંબંધોમાં પણ થોડી વધુ દયા અને સૌજન્ય લાવી શકીએ?
દિવાળી પહેલાં, થોડો સમય કાઢીને:
- વીતેલા વર્ષમાં મળેલી આશીર્વાદરૂપ બાબતો માટે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરો.
- જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં ગેરસમજો દૂર કરો.
- તમારા પરિવાર સાથે અર્થપૂર્ણ સમય વિતાવો. – પ્રિયજનોની સુખાકારી માટે પ્રાર્થના કરો.
- નવા વર્ષમાં તમે કયા મૂલ્યોને સાથે લઈ જવા માંગો છો, તે વિશે વિચાર કરો.
આપણી પરંપરાઓ ત્યારે જ ખરેખર અર્થપૂર્ણ બને છે જ્યારે તેનો સાર આપણા રોજિંદા જીવનમાં પ્રતિબિંબિત થાય.
દિવાળીની તૈયારી માટે ૭ દિવસની સરળ ચેકલિસ્ટ
તૈયારીઓને સરળ અને વ્યવસ્થિત બનાવવા માટે અહીં એક વ્યવહારુ યોજના છે.
| ક્યારે | શું તૈયારી કરવી |
|---|---|
| ૭ દિવસ પહેલાં | કબાટ અને સંગ્રહ કરવાની જગ્યાઓ (સ્ટોરેજ) સાફ કરીને વ્યવસ્થિત કરો |
| ૬ દિવસ પહેલાં | રસોડું, શયનખંડ અને બેઠક ખંડની ઊંડાણપૂર્વક (ડીપ ક્લીનિંગ) સફાઈ કરો |
| ૫ દિવસ પહેલાં | મંદિર સાફ કરો અને પૂજાની સામગ્રી તૈયાર રાખો |
| ૪ દિવસ પહેલાં | કરિયાણું, દીવા, ફૂલો અને સજાવટની વસ્તુઓની ખરીદી કરો |
| ૩ દિવસ પહેલાં | ઘરે મીઠાઈઓ અને નાસ્તા બનાવવાની શરૂઆત કરો |
| ૨ દિવસ પહેલાં | પ્રવેશદ્વારને સજાવો, ભેટ-સોગાદો તૈયાર રાખો અને તહેવાર માટેના વસ્ત્રોની વ્યવસ્થા કરો |
| ૧ દિવસ પહેલાં | બાકીની તૈયારીઓ પૂર્ણ કરો, પૂજાની સામગ્રી તપાસી લો અને પરિવાર સાથે આનંદપૂર્વક સમય વિતાવો |
આ સમયપત્રકને તમારા પરિવારની પરંપરાઓ અને તહેવારોના કેલેન્ડર મુજબ અનુકૂળ બનાવો.
એક અંતિમ વિચાર: દરેક ઘર પ્રકાશથી ઝળહળી ઉઠે
કદાચ આપણા દાદી-નાનીના સમયમાં આટલી ભવ્ય સજાવટ, ડિઝાઈનર રંગોળીઓ કે લાંબી-લંબી ખરીદીની યાદીઓ નહોતી. તેમ છતાં, દિવાળી દરમિયાન તેમના ઘરોમાં એક વિશેષ હૂંફ અને આત્મીયતા જોવા મળતી હતી.
કદાચ તે ઘરે બનાવેલા ઘૂઘરાની સુગંધ હતી, ઉંબરા પર દોરેલા તાજા સાથિયા હતા, ઝગમગતા દીવા હતા, અથવા તો દરેક તૈયારી પાછળ રહેલો તે પ્રેમભર્યો ભાવ હતો.
આ દિવાળીએ જ્યારે આપણે આપણાં ઘરોને સજાવી રહ્યા છીએ, ત્યારે ચાલો તે ભાવનાને જાળવી રાખીએ.
આપણાં ઘર સ્વચ્છ હોય, આપણાં હૃદય ઉદાર હોય, આપણાં સંબંધોમાં સુમેળ હોય અને આપણી ઉજવણી કૃતજ્ઞતાથી ભરેલી હોય.
દીપાવલીની હાર્દિક શુભકામનાઓ અને સાલ મુબારક!
દિવાળીનો પ્રકાશ માત્ર આપણાં ઘરોને જ નહીં, પરંતુ આપણાં હૃદયોને પણ ઝળહળતું કરી દે.
